# 50 LAT HISTORII DWORCA CENTRALNEGO W ZBIORACH ARCHIWÓW PAŃSTWOWYCH – NIEZWYKŁA WYSTAWA W SERCU WARSZAWY

- Odnośnik: https://wybieramkulture.pl/50-lat-historii-dworca-centralnego-w-zbiorach-archiwow-panstwowych-niezwykla-wystawa-w-sercu-warszawy/
- Opublikowano: 2025-12-03T10:52:07+01:00
- Autor: Karina Jędrasiewicz

**5 grudnia 2025 roku, dokładnie w 50. rocznicę oficjalnego otwarcia Dworca Centralnego,
Archiwa Państwowe oraz Polskie Koleje Państwowe zaproszą pasażerów, warszawiaków
i wszystkich miłośników historii w wyjątkową podróż, prezentując wystawę „50 lat
Dworca Centralnego w Archiwach Państwowych”. Ekspozycja będzie dostępna od godz.
8.00 bezpośrednio na Dworcu Centralnym w Warszawie – w miejscu, które dla kilku 
pokoleń Polaków było bramą do stolicy i świata. Wystawę będzie można oglądać tylko
przez trzy dni. – _To prawdziwa podróż w czasie i historia wysiłku pokoleń architektów,
inżynierów, budowniczych i warszawiaków. Pokażemy materiały, które w większości 
nigdy nie były prezentowane szerokiej publiczności — od unikatowych fotografii przedwojennego
dworca po dokumentację techniczną, prasowe relacje i materiały z samej budowy. To
żywa lekcja historii miasta i kraju_ — informuje dr hab. Lucyna Harc, Zastępca Naczelnego
Dyrektora Archiwów Państwowych.**

![](https://wybieramkulture.pl/wp-content/uploads/2025/12/Zastepca-Naczelnego-Dyrektora-
Archiwow-Panstwowych-_-Lucyna-Harc-533x800.jpg)

Nie ma w Polsce drugiego takiego budynku. Dworzec Centralny to ikona PRL-u i zarazem
jeden z najbardziej rozpoznawalnych budynków powojennej Polski. To tu przyjeżdżali
i stąd wyjeżdżali w świat zagraniczni oficjele i dyplomaci, premierzy, artyści, 
gwiazdy kina i sportu, ale też miliony zwykłych podróżnych. Każdy, kto choć raz 
przyjechał do Warszawy pociągiem, na pewno przeszedł przez jego halę, perony, przejścia
podziemne. To architektoniczna historia Polski, opowiedziana torami, stalą, szkłem
i kamieniem – a przede wszystkim ludzkimi losami.

Wystawa przygotowana została na podstawie szerokiej kwerendy w zasobach Archiwum
Akt Nowych, Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz Archiwum Państwowego w Warszawie.
Archiwiści, pod kierownictwem dr Adama Grzegorza Dąbrowskiego, przeanalizowali około
250 fotografii, setki wycinków prasowych, arkuszy dokumentacji technicznej, pocztówek
i dokumentów aktowych. Spośród tego bogatego materiału wybrano kilkadziesiąt obiektów,
które złożyły się na opowieść o narodzinach i pięćdziesięciu latach funkcjonowania
Centralnego.

Na planszach wystawy zobaczyć będzie można między innymi rzadko pokazywane fotografie
budowanego w latach 30. Dworca Głównego w Warszawie, artykuły prasowe z okresu międzywojennego
i powojennego, w tym relacje z pożaru z czerwca 1939 roku i jego ruin z 1945, a 
także projekty kolejnych koncepcji centralnego dworca dla stolicy – od rozwiązań
z 1950 i 1962 roku po ostatecznie zatwierdzony projekt autorstwa Arseniusza Romanowicza
i Piotra Szymaniaka. Towarzyszą im materiały dotyczące kulis budowy – fragment porządku
obrad Prezydium Rządu z 11 sierpnia 1972 roku, projekt decyzji o rozpoczęciu inwestycji,
opracowania techniczne zabezpieczeń przeciwhałasowych czy analizy obciążenia śniegiem
dachu.

> – _Udało się nam odnaleźć materiały, które nawet dla znawców historii Warszawy
> mogą być zaskoczeniem. To nie tylko efektowne ujęcia konstrukcji hali głównej 
> czy estakad, ale także dokumenty i fotografie z codziennego funkcjonowania prowizorycznego
> dworca, sceny z budowy oglądanej oczami mieszkańców, ujęcia nieistniejącej już
> dziś hali kasowej czy dawnych punktów informacji, zastąpionych obecnie elektronicznymi
> tablicami_ – podkreśla **dr Adam Grzegorz Dąbrowski z Archiwum Akt Nowych, kustosz
> wystawy.** – _To są prawdziwe archiwalne smaczki, które pozwalają zobaczyć Centralny
> nie jako martwy obiekt, ale jako żywy organizm miasta._

Kolejne plansze będą prowadzić widza przez najważniejsze etapy historii obiektu.
Od pierwszych koncepcji budowy centralnego dworca dla Warszawy z drugiej połowy 
XIX wieku, przez ambitny projekt Czesława Przybylskiego i Andrzeja Pszenickiego 
z lat 30., przerwany przez pożar i wojnę, po powojenny dworzec tymczasowy Warszawa
Główna Osobowa i stopniowe dojrzewanie decyzji o budowie nowego, nowoczesnego węzła
kolejowego. W latach 60., wraz z ukończeniem przelotowej linii średnicowej, powraca
idea głównego dworca w centrum miasta – pojawia się nazwa „Warszawa Centralna”, 
początkowo określająca tymczasowy przystanek z drewnianymi pawilonami.

Budowę obecnego Dworca Centralnego włączono do priorytetów inwestycyjnych państwa
na lata 1971–1975. Na archiwalnych fotografiach pokazano imponującą skalę tego przedsięwzięcia:
montaż podpór dachu hali głównej, szkielety konstrukcji wznoszące się ponad Alejami
Jerozolimskimi, robotników i inżynierów pracujących przy nieprzerwanym ruchu kolejowym,
a w tle – budynek tymczasowego dworca. W dokumentach technicznych Archiwa Państwowe
odnalazły liczby, które dobrze oddają rozmachem epoki: 12,5 tysiąca ton stali, 100
tysięcy metrów sześciennych betonu, 80 tysięcy metrów kwadratowych szkła, 50 tysięcy
metrów kwadratowych kamienia, w tym dolnośląskie marmury i granity. Widzimy też 
ślady decyzji o sprowadzeniu z krajów zachodnich nowoczesnych elementów wyposażenia–
elektronicznych zegarów, schodów ruchomych, automatycznych drzwi.

Po otwarciu 5 grudnia 1975 roku Dworzec Centralny stał się jedną z najważniejszych
wizytówek Polski Ludowej. Wystawa Archiwów Państwowych przypomina prasowe relacje
z tego dnia, zdjęcia z przecięcia wstęgi przez Edwarda Gierka, przyjazd delegacji
z Moskwy na VII Zjazd PZPR, ale także – co szczególnie porusza – zwyczajne, codzienne
obrazy: zatłoczone perony, parking przed dworcem pod koniec lat 70., wnętrza przejść
podziemnych, punkty informacji automatycznej, pocztówki z widokiem na halę główną,
zimowe schody prowadzące do podziemnych wejść.

> – _Dworzec Centralny to miejsce, w którym zbiegają się miliony indywidualnych 
> historii, ale też przestrzeń, w której jak w soczewce skupiają się zmiany w architekturze,
> gospodarce i życiu społecznym Polski ostatniego półwiecza. Dla nas, archiwistów,
> to także dowód, że w dokumentach, fotografiach i planach przechowywane są nie 
> tylko fakty, ale i emocje. Wystarczy je wydobyć i opowiedzieć na nowo_ – zauważa**
> dr hab. Lucyna Harc, Zastępca Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych**. – _Dla
> warszawiaków to fragment tożsamości miasta, dla Polaków – punkt odniesienia w 
> pamięci zbiorowej, element narodowego dziedzictwa – architektoniczna opowieść 
> o losach Polski._

Kustoszem wystawy „50 lat Dworca Centralnego w Archiwach Państwowych” jest dr Adam
Grzegorz Dąbrowski z Archiwum Akt Nowych. Za koordynację projektu odpowiada dr hab.
Lucyna Harc, Zastępca Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych. Wystawa została
przygotowana przez instytucje sieci Archiwów Państwowych we współpracy z Polskimi
Kolejami Państwowymi S.A.

Ekspozycję na Dworcu Centralnym będzie można oglądać od 5 do 7 grudnia 2025 roku.
W dniu otwarcia, 5 grudnia, **odbędzie się oprowadzanie kuratorskie** dla osób zainteresowanych
pogłębionym poznaniem historii dworca i archiwalnych materiałów, na których oparto
scenariusz wystawy.

Dla tych, którzy zechcą zobaczyć jeszcze więcej, przygotowana została rozszerzona
wersja internetowa wystawy. Na stronie **[100.pkp.pl](http://100.pkp.pl/)** dostępne
będą dodatkowe fotografie, dokumenty oraz materiały uzupełniające – m.in. nieprezentowane
na planszach ujęcia funkcjonowania prowizorycznego dworca, alternatywne projekty
i koncepcje przestrzenne, kolejne warianty planów technicznych czy mniej znane sceny
z życia Centralnego w różnych dekadach.
